Đề tài nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ độc lập cấp Nhà nước (Mã số ĐTĐL.CN-55/23) do Bộ Khoa học và Công nghệ giao Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam chủ trì với tổng kinh phí trên 4,5 tỷ VNĐ (2023–2026), tập trung giải quyết bài toán cốt lõi về tác động của hạ tầng thủy lợi đến biến động sinh kế và dịch chuyển dân cư trên toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
1. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu khoa học
Đề tài có tên đầy đủ: “Nghiên cứu tác động của hệ thống thủy lợi đến sinh kế và biến động dân cư, đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng nước cho sinh kế bền vững và ổn định dân cư vùng Đồng bằng sông Cửu Long”. Đây là nhiệm vụ KHCN có quy mô lớn nhất trong lĩnh vực kinh tế – xã hội thủy lợi tại vùng ĐBSCL trong giai đoạn hiện nay.
Phạm vi điều tra khảo sát bao trùm 3 tiểu vùng sinh thái đặc trưng:
- Vùng ngập sâu (Đồng Tháp Mười, Tứ giác Long Xuyên): Nghiên cứu tác động của hệ thống đê bao, ô bao kiểm soát lũ đến việc bảo tồn không gian trữ lũ, sinh kế mùa nước nổi và hiện tượng suy giảm nguồn lợi thủy sản tự nhiên.
- Vùng chuyển tiếp mặn – ngọt (Bến Tre, Trà Vinh, Tiền Giang): Đánh giá mức độ ảnh hưởng của các công trình ngăn mặn giữ ngọt quy mô lớn đến chuyển dịch cơ cấu cây ăn trái, lúa và thủy sản nước lợ.
- Vùng ven biển và Bán đảo Cà Mau (Quản Lộ – Phụng Hiệp, Cà Mau): Khảo sát tình trạng thiếu hụt nước ngọt cục bộ, sụt lún đất do khai thác nước ngầm và biến động di cư của lao động nông thôn vào các đô thị lớn.
2. Phương pháp tiếp cận và công cụ mô hình hóa
Nhóm chuyên gia thực hiện đề tài đã ứng dụng phương pháp tiếp cận liên ngành hiện đại kết hợp khoa học tự nhiên và khoa học xã hội:
- Điều tra nông thôn có sự tham gia quy mô lớn (PRA): Thu thập phiếu điều tra định lượng tại hơn 1.200 nông hộ; tổ chức 36 cuộc thảo luận nhóm tập trung (FGD) và hơn 80 cuộc phỏng vấn sâu (KII) với cán bộ quản lý cấp tỉnh, huyện và các ban quản trị HTX.
- Mô hình hóa thủy lực và chất lượng nước: Mô phỏng chế độ dòng chảy, xâm nhập mặn và lan truyền chất ô nhiễm trên mạng lưới sông ngòi nội đồng theo các kịch bản thời tiết cực đoan (El Niño, La Niña) và kịch bản vận hành cống đầu mối.
- Mô hình cân bằng nước cấp nông hộ: Định lượng nhu cầu sử dụng nước ngọt của các mô hình sinh kế (lúa – tôm, chuyên tôm, chuyên lúa, chuyên màu, vườn cây ăn trái) nhằm xác định ngưỡng chịu tải của hệ thống công trình.
- Mô hình kinh tế lượng phân tích biến động dân cư: Xác định mức độ ảnh hưởng của yếu tố rủi ro nguồn nước và thu nhập nông nghiệp đến quyết định di cư lao động của các hộ gia đình nông thôn.
3. Sản phẩm đầu ra và khuyến nghị giải pháp
| Nhóm kết quả KHCN | Nội dung và giá trị ứng dụng thực tiễn |
|---|---|
| Bản đồ phân vùng sinh kế thích ứng | Xác lập bản đồ ranh giới các vùng sinh kế tối ưu theo mùa nước, đảm bảo không can thiệp thô bạo vào quy luật tự nhiên và tôn trọng nguồn nước mặn – lợ như một nguồn tài nguyên. |
| Khung giải pháp nâng cấp hạ tầng | Đề xuất phương án cải tạo các trục kênh cấp 2, cấp 3; chuyển đổi từ tưới ngập sang tưới chủ động kết hợp trữ nước phân tán quy mô nông hộ và liên nông hộ. |
| Khuyến nghị chính sách an sinh xã hội | Bộ giải pháp ổn định dân cư nông thôn thông qua phát triển các mô hình kinh tế tập thể, dịch vụ hậu cần nông nghiệp và đào tạo nghề phi nông nghiệp tại chỗ. |
Nguồn tài liệu: Hồ sơ thuyết minh và báo cáo định kỳ Đề tài KHCN cấp Nhà nước ĐTĐL.CN-55/23 (Bộ Khoa học và Công nghệ phê duyệt, Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam chủ trì).
