Hơn 20 năm qua, Trung tâm Tư vấn PIM và Trung tâm Phát triển Cộng đồng (CCD) trực thuộc Viện Kinh tế và Quản lý Thủy lợi (nay thuộc Viện Kinh tế Tài nguyên nước) đóng vai trò đơn vị kỹ thuật nòng cốt dẫn dắt sự phát triển của mô hình Quản lý thủy nông có sự tham gia (PIM), củng cố năng lực thể chế cho hàng trăm tổ chức thủy lợi cơ sở tại Đồng bằng sông Cửu Long, Đồng bằng sông Hồng và Miền Trung.
1. Quá trình phát triển và hoàn thiện thể chế PIM tại Việt Nam
Kế thừa nền tảng từ dự án hỗ trợ kỹ thuật quốc tế TA No.1968-VIE và mạng lưới PIM Việt Nam từ năm 2004, đơn vị đã chuyển đổi phương thức tiếp cận quản trị thủy lợi: chuyển trọng tâm từ đầu tư thuần túy công trình sang nâng cao năng lực chủ thể quản lý của cộng đồng nông dân và các Tổ chức thủy lợi cơ sở (Hợp tác xã nông nghiệp, Tổ hợp tác dùng nước – WUA).
Các chương trình can thiệp thể chế tiêu biểu qua các thời kỳ bao gồm:
- Dự án Hỗ trợ Thủy lợi Việt Nam (VWRAP – World Bank): Đào tạo giảng viên nguồn (ToT) về PIM cho các Công ty Khai thác công trình thủy lợi và ban quản trị các tổ chức hợp tác dùng nước tại 6 tiểu dự án trọng điểm toàn quốc.
- Dự án Hỗ trợ thể chế PIM tại Sơn La và Ninh Thuận (AFD tài trợ): Thí điểm chuyển giao quyền quản lý và vận hành hệ thống thủy lợi vừa và nhỏ cho các nhóm người dân vùng cao và vùng khô hạn Nam Trung Bộ.
- Gói thầu CQS-17 (Vốn Ngân hàng Thế giới – WB): Nâng cao năng lực và hoàn thiện cơ chế thể chế cho hơn 60 HTX và THT dùng nước. Đơn vị đã chuyển giao quy trình tính giá dịch vụ thủy lợi, xây dựng hợp đồng đặt hàng dịch vụ công ích và đào tạo quản trị tài chính minh bạch cho các ban quản trị cơ sở.
- Hợp phần 2 Dự án Hiện đại hóa Thủy lợi Thích ứng Khí hậu (CAIM – Ngân hàng Phát triển Châu Á ADB): Thiết kế mô hình quản lý tưới có sự tham gia kết hợp công nghệ điều tiết nước tiết kiệm cho các vùng trồng cây có giá trị kinh tế cao tại Ninh Thuận, Bình Thuận và Đắk Lắk.
2. Đóng góp xây dựng chính sách và tiêu chuẩn kỹ thuật cấp quốc gia
Đơn vị tham gia trực tiếp vào quá trình tổng kết thực tiễn, rà soát cơ sở khoa học để phục vụ công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật và tiêu chuẩn chuyên ngành của ngành nông nghiệp:
| Văn bản / Sản phẩm | Cơ quan quản lý / Ban hành | Đóng góp kỹ thuật cốt lõi |
|---|---|---|
| Hệ thống Nghị định hướng dẫn Luật Thủy lợi | Chính phủ / Bộ Nông nghiệp và PTNT | Cung cấp luận cứ thực tiễn rà soát, hoàn thiện quy định về tổ chức thủy lợi cơ sở (Nghị định 131/2025/NĐ-CP, Nghị định 136/2025/NĐ-CP, Thông tư 08/2026/TT-BNNMT). |
| Sổ tay Hướng dẫn đánh giá hiệu quả WUA (2025) | Cục Thủy lợi (Bộ NN&PTNT) | Chủ trì biên soạn bộ chỉ số định lượng chấm điểm năng lực quản trị, tài chính, kỹ thuật và mức độ hài lòng của người dùng nước cơ sở. |
| Sổ tay Bảo trì công trình thủy lợi nhỏ, nội đồng (2025) | Cục Thủy lợi (Bộ NN&PTNT) | Chuẩn hóa quy trình kỹ thuật duy tu, nạo vét, sửa chữa thường xuyên các tuyến kênh mương, cống nội đồng giao cho HTX quản lý. |
| Quyết định 29/2021/QĐ-UBND tỉnh Long An | UBND tỉnh Long An / Sở NN&PTNT | Tư vấn trưởng khảo sát toàn diện 15 đơn vị cấp huyện, xác định ranh giới phân cấp tài sản và điểm giao nhận dịch vụ thủy lợi giữa doanh nghiệp khai thác và tổ chức thủy lợi cơ sở. |
3. Kết quả đầu ra và tác động kinh tế – xã hội
Hiệu quả của quá trình can thiệp thể chế thể hiện qua các chỉ tiêu định lượng cụ thể tại các địa bàn triển khai:
- Minh bạch hóa quản trị dịch vụ tưới tiêu: 100% các tổ chức cơ sở được tư vấn thực hiện ký kết hợp đồng dịch vụ công ích và nghiệm thu diện tích tưới tiêu công khai, xóa bỏ hiện tượng tranh chấp nguồn nước đầu kênh – cuối kênh.
- Nâng cao tính bền vững công trình nội đồng: Nhờ quy trình bảo trì thường xuyên có sự đóng góp ngày công và kinh phí của nông hộ, tuổi thọ công trình kênh bê tông và trạm bơm nhỏ tăng từ 30% đến 45% so với giai đoạn trước khi áp dụng PIM.
- Thích ứng với giá dịch vụ thủy lợi mới: Hỗ trợ các HTX nông nghiệp chuyển đổi cơ cấu chi phí, tiếp cận chính sách hỗ trợ tiền sử dụng sản phẩm dịch vụ công ích thủy lợi theo đúng quy định pháp luật.
Nguồn tài liệu: Tổng hợp từ Hồ sơ năng lực tư vấn CPIM/CCD; Hợp đồng CQS-17 (World Bank); Hợp phần 2 Dự án CAIM (ADB); Sổ tay hướng dẫn Cục Thủy lợi (2025); và Quyết định số 29/2021/QĐ-UBND tỉnh Long An.
