PGS.TS Trần Chí Trung, ThS.Nguyễn Văn Kiên, ThS. Phạm Duy anh Tuấn-Trung tâm PIM
Tóm tắt:
Trải qua nhiều thời kỳ xây dựng, việc đầu tư xây dựng hệ thống Đồng Tháp Mười đóng góp quan trọng trong việc kiểm soát ngập lũ, cung cấp nước cho sản xuất nông nghiệp. Sử dụng khung sinh kế bền vững của DFID (1999) phân tích tác động của hệ thống thủy lợi Đồng Tháp Mười tới sinh kế của nông hộ theo thời gian, nghiên cứu này khẳng định phát triển hệ thống thủy lợi đã cải thiện các nguồn lực sinh kế, từ đó tác động đến hiệu quả sinh kế. Các nguồn lực tự nhiên, nguồn lực vật chất như nguồn nước, diện tích đất sản xuất, cơ sở hạ tầng thủy lợi kết hợp giao thông nông thôn cùng với các nguồn lực con người, xã hội và tài chính được cải thiện đảm bảo sử dụng tối đa tài nguyên nước, đất sản xuất là các yếu tố quan trọng để phát triển sinh kế hiệu quả, bền vững. Nguồn nước được kiểm soat lũ, cải tạo đất, tăng diện tích đất sản xuất, hệ thống kênh hoàn chính, bờ bao kết hợp đường giao thông nông thôn là các yếu tố của nguồn lực tự nhiên và nguồn lực chất quan trọng nhất ảnh hưởng đến nâng cao hiệu quả sinh kế từ chuyển đổi sinh kế, thâm canh tăng vụ,, tăng năng suất cây trồng. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ cho chiến lược đầu tư xây dựng, quản lý khai thác hệ thống thủy lợi đáp ứng yêu cầu phát triển sản xuất và dân sinh trong yêu cầu phục vụ chuyển đổi, phát triển nông nghiệp bền vững vùng ĐBSCL
Từ khóa: Sinh kế bền vững, nguồn lực sinh kế, hiệu quả sinh kế
1.ĐẶT VẤN ĐỀ
Trải qua nhiều thời kỳ xây dựng, việc đầu tư xây dựng các hệ thống thủy lợi (HTTL) ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đã giúp khai hoang và cải tạo môi trường đất, nhiều vùng đất chua phèn, ngập lũ, ngập mặn thành những vùng đất trù phú, có khả năng canh tác nông nghiệp cao.. Do vậy có thể thấy các HTTL có vai trò quan trọng đến cải thiện sinh kế bền vững, tạo điều kiện ổn định dân cư nông thôn, giúp phát triển kinh tế xã hội nông thôn vùng ĐBSCL. HTTL có tác động trực tiếp và gián tiếp đến sinh kế, do sinh kế của người dân phụ thuộc khá nhiều vào đặc điểm tự nhiên của nguồn tài nguyên khí hậu, tài nguyên nước và tài nguyên đất đai,. Một số nghiên cứu tác động của HTTL tới sinh kế, các yếu tố ảnh hưởng tới sinh kế sản xuất nông nghiệp vùng ĐBSCl như Trần Tuyết Trinh (2010), Thiện và cộng sự (2013), Mai Viết Văn (2015), Hồng Minh Hoàng và cộng sự (2020), tuy nhiên các nghiên cứu này chủ yếu áp dụng phương pháp so sánh trong và ngoài hệ thống, như so sánh trong hệ thống đê bao triệt để và đê bao lửng và chưa đề cấp đầy đủ đến các nguồn lực sinh kế do tác động của hệ thống thủy lợi, như các nguồn lực con người, xã hội, tài chính.
Trước tác động bất lợi đang phải đối mặt, các HTTL đang dần không đáp ứng kịp yêu cầu phát triển sản xuất và dân sinh, nhất là trong yêu cầu phục vụ chuyển đổi, phát triển nông nghiệp bền vững thích ứng với biến đổi khí hậu ở ĐBSCL. Từ đó cần có một cái nhìn cân bằng hơn về đóng góp ròng của các hoạt động liên quan đến thủy lợi đối với những thay đổi về hiện trạng môi trường, cả trong khu vực tưới tiêu và ở cấp độ khu vực/ lưu vực rộng hơn. Nghiên cứu này đánh giá tác động của HTTL tới sinh kế của nông hộ theo thời gian để xác định hiệu quả thực sự của HTTL góp phần cải thiện sinh kế nông hộ. Đánh giá tác động của HTTL tới sinh kế của nông hộ phục vụ cho chiến lược đầu tư xây dựng HTTL đáp ứng yêu cầu phát triển sản xuất và dân sinh trong yêu cầu phục vụ chuyển đổi, phát triển nông nghiệp bền vững thích ứng với biến đổi khí hậu (BĐKH) cho vùng ĐBSCL.
2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Để đánh giá tác động của HTTL tới sinh kế, các phương pháp nghiên cứu, công cụ hỗ trợ sử dụng trong nghiên cứu này là:
i). Phương pháp đánh giá có sự tham gia PRA (Participatory Rural Appraisal) được sử dụng thu thập các thông tin về hiện trạng thủy lợi, sản xuất nông nghiệp, các nguồn lực sinh kế, kết quả sinh kế. Đối tượng điều tra bao gồm những người am hiểu và hộ dân.
– Thực hiện điều tra phỏng vấn 9 cán bộ là những người am hiểu sâu về thủy lợi, sinh kế ở HTTL nghiên cứu. Ở cấp tỉnh, nghiên cứu phỏng vấn lãnh đạo, chuyên viên của Chi cục thủy lợi, Chi cục phát triển nông thôn, Trung tâm khuyến nông, Chi cục thủy sản, Chi cục thủy sản thuộc Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn; ở cấp huyện nghiên cứu phỏng vấn chuyên viên Phòng NN&PTNT ở huyện Tháp Mười; ở cấp xã, nghiên cứu phỏng vấn cán bộ phụ trách nông nghiệp – thuỷ lợi ở Uỷ ban nhân dân xã tại 3 xã đại diện cho đặc điểm sinh kế của nông hộ trong HTTL. – Thực hiện điều tra tại tỉnh Đồng Tháp đại diện cho vùng Đồng Tháp Mười từ thàng 4-5 năm 2023 nên các đơn vị hành chính tỉnh, huyện xã được sử dụng là các đơn vị hành chính trước đây, trước khi được sáp nhập.
– Thực hiện điều tra phỏng vấn 120 hộ dân đang canh tác ở các các xã điều tra
ii). Sử dụng Khung sinh kế bền vững của DFID (1999) để phân tích đánh giá tác động của HTTL tới sinh kế của nông hộ.
iii). Phương pháp phân tích thống kê mô tả được sử dụng để trình bày các các chỉ
tiêu về tần suất (tỷ lệ %, trung bình, độ lệch chuẩn) cho mô tả định lượng các nguồn lực sinh kế, hiệu quả sinh kế.
iv). Phương pháp đánh tác động của HTTL tới sinh kế:
- Mức độ đánh giá của người dân về tác động của HTTL tới các nguồn lực sinh kế, hiệu quả sinh kế được đo lường theo thang đo Liakert từ 1-5 với các mức tác động 1: Không tác động; 2: Tác động ít; 3: Tác động vừa phải; 4: Tác động nhiều; 5: Tác động rất nhiều và các mức độ này được ghi nhận bằng giá trị phần trăm (%) thông qua đánh giá của hộ dân tại địa điểm nghiên cứu.
- Do HTTL nghiên cứu được xây dựng, nâng cấp trong quá trình thời gian nên áp dụng phương pháp đánh giá tác động HTTL tới sinh kế theo thời gian (longitudinal prospective approach). Do khó có thể hồi cố các dữ liệu từ nhiều năm trước nên sử dụng một số dữ liệu/thông tin định lượng theo quá trình thời gian từ niên giám thống kê, kết quả các đề tài, dự án liên quan để luận giải, minh chứng cho kết quả đánh giá định tính tác động của HTTL tới sinh kế.
3. TIẾP CẬN ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA HỆ THỐNG THỦY LỢI TỚI SINH KẾ
3.1 Khung sinh kế bền vững
Sinh kế bao gồm khả năng, nguồn lực và các hoạt động cần thiết làm phương tiện sống của con người. Một sinh kế sẽ phải tùy thuộc vào các khả năng và của cải (cả nguồn lực vật chất và xã hội) và những hoạt động mà tất cả là cần thiết để mưu sinh. Sinh kế bền vững được hiểu là tổng thể các điều kiện tự nhiên, văn hóa, con người, kinh tế, xã hội, chính sách, thông tin để cộng đồng sinh tồn và phát triển nhằm hướng tới phát triển ổn định và bền vững
Khung sinh kế bền vững bao gồm những nhân tố chính ảnh hưởng đến sinh kế của con người và những mối quan hệ cơ bản giữa chúng. Khung phân tích này kết nối nghiên cứu vĩ mô và vi mô để có cái nhìn tổng quát, toàn diện hơn về sinh kế bền vững. Nghiên cứu này áp dụng tiếp cận của Scoonce (1987), các nguồn lực sinh kế (livehhood resources) chính là các nguồn vốn sinh kế (livehhood capitals,.Theo khung sinh kế bền vững của Cơ quan Phát triển Quốc tế Anh – Department for International Development (DFID, 1999) các nguồn lực sinh kế được chia làm 5 nhóm: Nguồn lực tự nhiên, nguồn lực vật chất, nguồn lực con người, nguồn lực xã hội và nguồn lực tài chính.
3.2. Tác động của hệ thống thủy lợi tới sinh kế
3.2.1 Hệ thống thủy lợi Đồng Tháp Mười
Đồng Tháp Mười trước đây là vùng trũng dạng đồng lụt kín được bao quanh bởi các giồng đất cao ven biên giới Việt Nam – Campuchia, đê tự nhiên dọc sông Tiền và giồng biển cổ dọc theo quốc lộ 1A (Tân Hiệp – Nhị Quý, Cai Lậy) và chặn lại bởi sông Vàm Cỏ Đông (Long An). Đồng Tháp Mười trải rộng trên 3 tỉnh Long An, Tiền Giang và Đồng Tháp, Là một trong những vùng đất phèn lớn nhất Việt Nam với hệ sinh thái đất ngập nước đặc trưng, Nói đến vùng Đồng Tháp Mười, người ta nghĩ ngay đó là vùng hoang sơ, sình lầy, một vùng đất nhiễm phèn nặng chỉ có cỏ dại, năn, lát mới sống được. Hệ thống Đồng Tháp Mười gồm hệ thống kênh trục, bờ bao kiểm soát lũ, cống tưới tiêu, trạm bơm điện được xây dựng, nâng cấp theo thời gian phát triển nông nghiệp ở vùng Đồng Tháp Mười. Hệ thống Đồng Tháp Mười được xây dựng để quản lý nguồn nước, kiểm soát lũ lụt, tiêu thoát phèn và cung cấp nước tưới cho sản xuất nông nghiệp. Nhiệm vụ của hệ thống Đồng Tháp Mười là cấp nước từ sông Tiền qua các trục tiếp nước qua Đồng Tháp Mười, tiêu chua, tiêu lũ cho gần 700.000 ha của 3 tỉnh Đồng Tháp, Long An và Tiền Giang và trữ lũ, chậm lũ theo bậc thang các kênh trục thoát lũ.
3.2.2 Tác động của hệ thống thủy lợi tới sinh kế
Áp dụng Khung sinh kế bền vững của DFID (1999) để phân tích đánh giá tác động của HTTL tới sinh kế của nông hộ như dưới đây.
-Tác động đến nguồn lực tự nhiên: Phân tích tác động của HTTL tới một số nguồn lực tự nhiên như nguồn nước, đất sản xuất.
-Tác động đến nguồn lực vật chất: Phân tích tác động của HTTL tới một số nguồn lực vật chất như cơ sở hạ tầng thủy lợi, hệ thống đê bao, bờ bao kết hợp giao thông nông thôn
Tác động gián đến nguồn lực con người: HTTL tác động gián tiếp tới nguồn lực con người thông qua tác động đến diện tích sản xuất, thâm canh tăng vụ qua đó tác động đến lực lượng lao động, kỹ năng canh tác nông nghiệp.
– Tác động đến nguồn lực xã hội: HTTL tác động gián tiếp tới nguồn lực xã hội thông qua tác động đến hình thành các tổ chức kinh tế tập thể, tổ chức quản lý thủy lợi có sự tham gia của cộng đồng.
-Tác động đến nguồn lực tài chính: HTTL tác động gián tiếp tới nguồn lực tài chính thông qua tác động đến mở rộng diện tích sản xuất, chuyển đổi sinh kế, thâm canh tăng vụ qua đố tác động đến nhu cầu vốn cho sản xuất.
-Tác động đến hiệu quả sinh kế: HTTL tác động đến các nguồn lực sinh kế, khi các nguồn lực sinh kế được cải thiện sẽ đảm bảo phát triển sinh kế nông hộ hiệu quả và bền vững.
4.KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
4.1 Tác động của HTTL tới nguồn lực tự nhiên
– Kết quả điều tra:
HTTL được người dân đánh giá có tác động tích cực đến kiểm soát lũ, cải tạo đất, tăng diện tích đất cho sản xuất nông nghiệp, kết quả đánh giá của người dân có tính đồng nhất cao. Đánh giá HTTL tác động nhiều và rất nhiều tới kiểm soát nước lũ cho sản xuất nông nghiệp chiếm tương ứng 50% và 38% ý kiến đánh giá của nông hộ. Đánh giá HTTL tác động nhiều và rất nhiều tới tháo chua, rửa phèn cải tạo đất cho sản xuất lúa và trồng cây ăn trái chiếm tương ứng 54% và 28% ý kiến đánh giá của nông hộ,. HTTL cũng được đánh giá tác động nhiều và rất nhiều tới tăng diện tích đất sản xuất chiếm 65% ý kiến đánh giá của nông hộ. Các hộ đánh giá HTTL không tác động hay có tác động ít đến kiểm soát lũ, cải tạo đất, tăng diện tích đất cho sản xuất nông nghiệp chiếm tỷ lệ nhỏ, khoảng 2-8% số nông hộ.
– Luận giải, minh chứng:
Những năm đầu sau giải phóng, vùng Đồng Tháp Mười có hơn 30.000ha đất hoang hóa, dân cư thưa thớt, ngập lũ hằng năm và kéo dài, đất đai bị nhiễm phèn nặng, đời sống người dân rất khó khăn. Là một trong những vùng đất phèn lớn nhất Việt Nam với hệ sinh thái đất ngập nước đặc trưng vào mùa lũ một số khu vực trong vùng bị ngập với độ sâu từ 2 đến 4 m, trong khi vào mùa khô, một số khu vực trong vùng này thường khô hạn và bị phèn.
Giai đoạn từ năm 1985 – 1995 hệ thống Đồng Tháp Mười đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát lũ, cấp nước tưới, từ một vùng “đất chết”, ngập úng, bạt ngàn lau sậy năm nào có diện tích sản xuất nông nghiệp phát triển mạnh. HTTL phát huy hiệu quả tiêu thoát lũ, rửa phèn cho sản xuất nông nghiệp góp phần tắng diện tích đất canh tác lúa tăng từ 50.000 ha lên hơn 300.000 ha, giảm thiểu ngập lụt trong mùa mưa. Tỉnh Đồng Tháp năm 1985 có diện tích gieo trồng đạt 262.773 ha, đến những năm 1991 – 2000 vượt lên hơn gấp đôi., năm 1996 diện tích gieo trồng đạt 437.917 ha, năm 2023 diện tích sản xuất nông nghiệp đạt 575.837 ha (Sở Nông nghiệp và PTNT, 2023). Hệ thống cơ sở hạ tầng thủy lợi, đê bao, kênh mương nội đồng tương đối được hoàn chỉnh đã làm thay đổi về khối lượng và chất lượng nguồn nước sử dụng cho canh tác, nước ngọt ngoài cung cấp cho nông nghiệp còn cung cấp cho sinh hoạt hàng ngày của người dân (Hoàng Minh Hoàng, 2000).
4.2 Tác động của HTTL tới nguồn lực vật chất
– Kết quả điều tra:
Hệ thống Đồng Tháp Mười được xây dựng tương đối hoàn chỉnh, bao gồm hệ thống kênh trục, bờ bao kiểm soát lũ, cống tưới tiêu, trạm bơm điện cung cấp nước ngọt, ngăn lũ cho vùng sản xuất lúa và hệ thống đê bao kết hợp giao thông nội đồng. Do vậy, cơ sở hạ tầng thủy lợi được người dân đánh giá có tác động tích cực đến tới đảm bảo tưới tiêu cây trồng, kết hợp giao thông nội đồng, kết quả đánh giá của người dân có tính đồng nhất cao. Cơ sở hạ tầng thủy lợi được đánh giá tác động nhiều và rất nhiều tới đảm bảo tưới tiêu cây trồng, chiếm tương ứng 55% và 51% ý kiến đánh giá của nông hộ, nhưng còn khoảng 3% nông hộ đánh giá HTTL tác động ít tới đảm bảo tưới tiêu cây trồng. Hệ thống đê bao kết hợp giao thông nội đồng được đánh giá tác động nhiều và rất nhiều tới tạo điều kiện cơ giới hóa, vận chuyển nông sản được chiếm tương ứng 45% và 33% ý kiến đánh giá của nông hộ, nhưng còn khoảng 10% nông hộ đánh giá hệ thống đê bao kết hợp giao thông nội đồng không tác động hay tác động ít tới tạo điều kiện cho cơ giới hóa, vận chuyển nông sản
– Luận giải, minh chứng:
Từ năm 1985 các hệ thống kênh được xây dựng đảm bảo tích trữ đủ nước tưới cho sản xuất nông nghiệp; các công ngăn nước; các trạm bơm điện phục vụ tưới và rút nước mùa lũ để xuống giống sớm vụ Đông Xuân. Giai đoạn 1995-2000 đã xây dựng hoàn thiện các công trình đê bao, cống điều tiết để tiêu thoát lũ triệt để cho sản xuất nông nghiệp canh tác ổn định. Tỉnh Đồng Tháp đã hình thành 1.319 ô bao thủy lợi có tổng chiều dài bờ bao 8.054 km chống lũ cho canh tác lúa Hè Thu và Thu Đông, bao kín cho 87% diện tích lúa Hè Thu và 58% diện tích vườn cây ăn trái. Đê bao và bờ bao chống lũ là công trình đa mục tiêu nhằm bảo vệ an toàn cho người dân, cơ sở hạ tầng, phát triển sản xuất 3 vụ, đồng thời biết tận dụng công trình kiểm soát lũ để lấy phù sa, thủy sản và vệ sinh đồng ruộng. Ở một số vùng thiếu nước ngọt vào mùa khô thuộc xã huyện Tháp Mười thì nhờ hệ thống kênh tưới đã chuyển nước để có thể canh tác 2-3 vụ lúa (Hoàng Minh Hoàng, 2000). Bên cạnh đó hệ thống kênh mương nội đồng tương đối được hoàn chỉnh đã làm thay đổi về khối lượng và chất lượng nguồn nước sử dụng cho canh tác, nước ngọt ngoài cung cấp cho nông nghiệp còn cung cấp cho sinh hoạt hàng ngày của người dân. Hệ thống bờ bao an toàn chống lũ và có kết hợp đường đan, nhựa phục vụ giao thông nông thôn, nhiều kênh lớn được nạo vét, kết hợp làm đường giao thông nông thôn. Như vậy, hệ thống đê bao, bờ kênh đã góp phần kết hợp xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn tạo thành mạng lưới giao thông thuỷ bộ giúp cho việc đi lại và vận chuyển hàng hoá của bà con nông dân được thuận tiện và dễ dàng hơn.
4.3 Tác động gián tiếp của HTTL tới nguồn lực con người
– Kết quả điều tra:
Kết quả đánh giá của người dân về tác động gián tiếp của HTTL tới nguồn lực con người là khá đồng nhất. Kết quả điều tra có đến 54% số hộ cho rằng HTTL có tác động vừa phải tới lực lượng lao động và 30% số hộ cho rằng HTTL có tác động nhiều đến lực lượng lao động. Trong khi đó đánh giá HTTL không tác động có tác động hay tác động ít tới lực lượng lao động chỉ có tương ứng 3% và 13% ý kiến đánh giá của nông hộ. HTTL cũng được đánh giá tác động vừa phải hay nhiều tới nâng cao kỹ năng canh tác nông nghiệp chiếm tương ứng 46% và 13% ý kiến của nông hộ. Đánh giá HTTL không tác động có tác động hay tác động ít tới nâng cao kỹ năng canh tác nông nghiệp chiếm tương ứng 8% và 33% ý kiến đánh giá của nông hộ.
– Luận giải, minh chứng:
Trước đây, đa phần người dân sống dựa vào canh tác nhỏ, mang tính tự nhiên và lệ thuộc vào lũ lụt nên số lao động sản xuất nông nghiệp không nhiều, sản xuất chủ yếu dựa vào kinh nghiệm. HTTL tác động tích cực đến mở rộng diện tích sản xuất, chuyển đổi cơ cấu sản xuất, thâm canh nên hoạt động sản xuất (như lúa vụ 3, nuôi trồng thủy sản) phát triển dẫn đến cần tăng thêm lực lượng lao động và nâng cao kỹ năng canh tác, áp dụng biện pháp canh tác tiên tiến. Hiện nay, số lao động chiếm khoảng 50% số nhân khẩu trong mỗi hộ, một số hộ có 3-4 lao động đủ để sản xuất nông nghiệp. Bên cạnh kinh nghiệm nhiều năm sản xuất, có gần 80% các hộ có kỹ năng canh tác tốt. Lực lượng lao động và nâng cao kỹ năng canh tác tạo nên giá trị nguồn lực con người nâng cao hiệu quả hoạt động canh tác và sinh kế của nông hộ.
4.4 . Tác động gián tiếp của HTTL tới nguồn lực xã hội
– Kết quả điều tra:
Kết quả đánh giá của người dân về tác động gián tiếp của HTTL tới nguồn lực xã hội là khá đồng nhất. HTTL được đánh giá có tác động vừa phải hay tác động nhiều đến hình thành các tổ chức kinh tế tập thể như Hợp tác xã, tổ hợp tác dịch vụ nông nghiệp chiếm tương ứng 45% và 29% ý kiến đánh giá của nông hộ, trong khi đó có khoảng 18% nông hộ đánh giá HTTL tác động ít đến sự hình thành tổ chức kinh tế tập thể. Kết quả khảo sát cũng cho thấy HTTL được đánh giá có tác động vừa phải hay tác động nhiều đến hình thành các tổ chức cộng đồng quản lý hiệu quả cơ sở hạ tầng thủy lợi, chiếm tương ứng 35% và 40% ý kiến đánh giá của nông hộ, trong khi đó có khoảng 17% sô hộ đánh giá HTTL tác động ít đến hình thành các tổ chức cộng đồng quản lý hiệu quả cơ sở hạ tầng thủy lợi.
– Luận giải, minh chứng:
Trước đây, cộng đồng dân cư phân tán, nhỏ lẻ, thiếu tính liên kết do điều kiện tự nhiên khắc nghiệt (lũ lụt, giao thông khó khăn), đa phần người dân sống dựa vào canh tác nhỏ, mang tính tự nhiên và lệ thuộc vào lũ lụt. Nhờ thủy lợi kiểm soát lũ và cung cấp nước chủ động, sản xuất lúa gắn kết cộng đồng tốt hơn nhờ đặc điểm sản xuất quy mô lớn, phụ thuộc vào thủy lợi chung. Do vậy có thể nói HTTL làm nền tảng cho việc tổ chức sản xuất theo nhóm, từ đó thúc đẩy các mô hình hợp tác xã, tổ hợp tác sản xuất theo chuỗi giá trị (lúa, cá, rau màu), khuyến khích sự liên kết giữa nông dân, tổ chức kinh tế tập thể và doanh nghiệp. Nhờ tác động của HTTL, hoạt động sản xuất như lúa vụ 3, nuôi trồng thủy sản (NTTS), các mô hình. Hợp tác xã, Tổ hợp tác dịch vụ nông nghiệp phát triển mạnh trong vùng trồng lúa. Hiện nay có khoảng 46,3% số hộ tham gia vào các tổ chức tổ chức hợp tác sản xuất như Hợp tác xã hay Tổ hợp tác. Các hợp tác xã nông nghiệp, tổ nhóm sản xuất giúp nông dân tiếp cận thị trường, kỹ thuật, vật tư với giá tốt hơn để tăng lợi nhuận trên đơn vị diện tích. Các vùng đê bao triệt để có hệ thống giao thông tốt hơn tạo điều kiện thuận lợi cho các thương lái và doanh nghiệp dịch vụ nông nghiệp thu mua và vận chuyển được dễ dàng.
Cùng với việc hình thành các tổ chức kinh tế tập thể, việc sản xuất quy mô lớn, phụ thuộc vào thủy lợi chung cũng làm làm nền tảng cho hình thành các tổ chức cộng đồng quản lý hiệu quả cơ sở hạ tầng thủy lợi. Các tổ chức hợp tác xã, tổ hợp tác tăng cường sự tham gia cộng đồng, đảm bảo mọi người đều có quyền tiếp cận và chia sẻ nguồn lợi từ HTTL. Hiện có khoảng 76,8% số hộ điều tra tham gia vào các tổ chức thủy lơi cơ sở dưới hình thức Tổ hợp tác quản lý công trình thủy lợi. Tham gia vào các tổ chức hợp tác này giúp mối quan hệ chặt chẽ giữa các hộ dân trong một khu vực, giúp tối ưu hóa việc sử dụng nước từ công trình thủy lợi, chia sẻ kinh nghiệm và ứng dụng các phương thức sản xuất hiệu quả hơn.
4.5. Tác động gián tiếp của HTTL tới nguồn lực tài chính
– Kết quả điều tra:
HTTL được người dân đánh giá có tác động gián tiếp tới nguồn lực tài chính, kết quả đánh giá của người dân có tính đồng nhất cao. Các hộ đánh giá HTTL có tác động ít và tác động vừa phải tới tạo cơ hội cho các hộ nâng cao vốn sản xuất chiếm tỷ lệ cao nhất, tương ứng 35% và 46% ý kiến đánh giá của nông hộ, trong khi đó có khoảng 17% nông hộ đánh giá HTTL tác động nhiều đến tạo cơ hội cho các hộ nâng cao vốn sản xuất và khoảng 3% nông hộ đánh giá HTTL không tác động đến tạo cơ hội cho các hộ nâng cao vốn sản xuất,.
– Luận giải, minh chứng:
Trước đây, người dân chủ yếu sản xuất 1 vụ lúa/năm, phụ thuộc vào tự nhiên, năng suất thấp, thu nhập bấp bênh, ít vốn tích lũy. HTTL giúp gia tăng diện tích canh tác từ những vùng đất tự nhiên, chuyển đổi cơ cấu sản xuất và tăng mùa vụ, từ đó dẫn đến nhu cầu vốn nhiều hơn cho sản xuất. HTTL kiểm soát lũ và cung cấp nước chủ động, nên người dân có thể sản xuất 2–3 vụ lúa/năm, mở rộng mô hình nuôi trồng thủy sản, rau màu dẫn đến nhu cầu vốn nhiều hơn cho sản xuất. Người dân có tích lũy tài chính cao hơn để đầu tư vào máy móc nông nghiệp, phân bón, giống mới. Với sản xuất ổn định và tiềm năng sinh lời cao hơn, nhu cầu vay vốn sản xuất tăng mạnh, nhờ hệ thống kiểm soát lũ và tiêu úng hiệu quả, tổn thất mùa vụ do thiên tai giảm đáng kể đã tăng tính ổn định tài chính cho hộ gia đình và cộng đồng. Hiện nay có khoảng 85% số hộ đủ vốn cho sản xuất, chỉ có 15% số hộ vay vốn từ quỹ tín dụng, ngân hàng hay thương lái, doanh nghiệp.
4.6. Đánh giá chung tác động của HTTL tới các nguồn lực sinh kế
Phân tích khung sinh kế bền vững cải thiện sự hiểu biết điều kiện sống và sản xuất của nông hộ trong HTTL một cách biện chứng qua đánh giá sự tương tác giữa HTTL và các nguồn lực sinh kế. Các hộ dân đều đánh giá cao tác động của hệ thống Đồng Tháp Mười tới các nguồn lực sinh kế, trong đó tác động đến nguồn lực tự nhiên và nguồn lực vật chất được đánh giá cao nhất với thang điểm bình quân lần lượt là 4,0 và 4,1 1 trong thang điểm Liakert. Tác động gián tiếp của HTTL đến các nguồn lực con người và nguồn lực xã hội được các hộ dân đánh giá thấp hơn, với thang điểm bình quân lần lượt là 2,9 và 3.2 và tác động gián tiếp của HTTL đến nguồn lực tài chính được đánh giá thấp nhất với thang điểm bình quân là 2.8.. Khi các nguồn lực sinh kế được cải thiện sẽ đảm bảo sử dụng tối đa tài nguyên nước, đất sản xuất trong HTTL để phát triển sinh kế hiệu quả, bền vững.
4.7 Tác động tiêu cực không mong muốn
– Kết quả điều tra:
HTTL được người dân đánh giá có tác động tiêu cực, không mong muốn là không nhiều, kết quả đánh giá của người dân có tính đồng nhất cao. Các hộ đánh giá HTTL không có tác động hay ít tác động tiêu cực đến ô nhiễm nguồn nước chiếm 58% số hộ điều tra, tuy nhiên có tới 22% nông hộ đánh giá HTTL tác động vừa phải đến ô nhiễm nguồn nước do ít lưu thông. HTTL được đánh giá không có tác động hay ít tác động tiêu cực làm giảm nguồn lợi tự nhiên từ nước sông, kênh, rạch chiếm 54%, tuy nhiên có tới 25% nông hộ đánh giá HTTL tác động nhiều đến làm giảm nguồn lợi tự nhiên từ nước sông, kênh, rạch. HTTL cũng được đánh giá không có tác động hay ít tác động tới đất bị chai, kém màu mỡ chiếm 55%, tuy nhiên có tới 25% nông hộ đánh giá HTTL tác động tới đất bị chai, kém màu mỡ do thiếu phù sa tự nhiên.
– Luận giải, minh chứng:
Hệ thống Đồng Tháp Mười là hệ thống hở nằm ở thượng nguồn, nên không có tác động tiêu cực đến môi trường phát sinh từ sự chuyển hướng dòng chảy khỏi các hệ sinh thái thủy sinh tự nhiên hay nhiễm mặn, nhưng HTTL cũng có một số tác động tiêu cực đến tới đất bị chai, kém màu do thiếu phù sa tự nhiên, suy giảm nghề đánh bắt thủy sản tự nhiên hay ô nhiễm nguồn nước do ít lưu thông. Tuy nhiên, vấn đề đất bị chai, kém màu do thiếu phù sa tự nhiên hay ô nhiễm nguồn nước do ít lưu thông còn do hoạt động sản xuất nông nghiệp trồng 3 vụ lúa hay sử dụng phân bón vô cơ, thuốc trừ sâu quá nhiều của người dân.
Trước đây, người dân Đồng Tháp Mười sống dựa nhiều vào sinh kế tự nhiên như đánh bắt cá mùa nước nổi, hái lượm sản vật tự nhiên (bông điên điển, cá đồng, chuột đồng…). HTTL kiểm soát lũ chặt chẽ, thay đổi chế độ ngập tự nhiên làm suy giảm nghiêm trọng sản lượng cá tự nhiên, mất dần nguồn lợi thủy sản và tài nguyên đồng cỏ. Các công trình thủy lợi chặn dòng tự nhiên, điều tiết lũ nhân tạo khiến vùng ngập lũ tự nhiên bị thu hẹp dẫn đến suy giảm nghề đánh bắt thủy sản tự nhiên, ảnh hưởng đến nhóm hộ nghèo sống dựa vào khai thác cá, cua, tôm đồng. Sinh kế mùa nước nổi, một nguồn thu nhập truyền thống quan trọng ở Đồng Tháp Mười hệ hầu như không còn, mất đi nguồn sinh kế truyền thống của nhiều hộ gia đình nghèo vốn dựa vào tự nhiên để sống qua mùa lũ.
4.8 Hiệu quả sinh kế
– Kết quả điều tra:
Hệ thống Đồng Tháp Mười không tác động nhiều đến chuyển đổi sinh kế từ phi nông nghiệp sang sản xuất nông nghiệp hay từ sản xuất lúa sang NTTS nước ngọt, mà tác động chủ yếu đến chuyển đổi sinh kế từ sản xuất lúa sang trông trái cây. Hiện nay sinh kế chủ yếu của nông hộ trong hệ thống Đồng Tháp Mười là sinh kế sản xuất lúa, trồng trái cây và nuôi trồng thủy sản nước ngọt, nhất là nuôi thả cá tra phát triển mạnh trong những năm gần đây. Nghiên cứu tập trung phân tích hiệu quả sinh kế sản xuất lúa và trồng trái cây, do NTTS ít chịu tác động của HTTL mà do quy hoạch sản xuất nông nghiệp của tỉnh. Hơn nữa, mặc dù nuôi thả cá tra có thể đem lại hiệu quả cao, nhưng cần đầu tư lớn nên hầu hết các hộ không tự sản xuất mà chủ yếu là thực hiện nuôi thả cá tra cho các doanh nghiệp, do vậy đối với các hộ dân thì hiệu quả sinh kế nuôi thả cá tra là không cao.. Hầu hết các hộ sản xuất 3 vụ lúa trong năm, năng suất lúa bình quân khá cao đạt 6.5-7.5 tấn/ha, thu nhập từ sản xuất lúa bình quân đạt 145 tr.đ/năm, các hộ trồng xoài, cam có năng suất bình quân đạt 16,4 tấn/ha, thu nhập từ trồng trái cây bình quân đạt 257 tr.đ/năm, gấp 1,7 lần so với sinh kế sản xuất lúa
Kết quả đánh giá của người dân về hiệu quả sinh kế do tác động của HTTL có tính đồng nhất cao. Người dân bày tỏ sự hài lòng về hiệu quả sinh kế do tác động của hệ thống Đồng Tháp Mười, nhất là hiệu quả thâm canh tăng vụ, tăng năng suất cây trồng được đánh giá ở mức tương ứng là 4.3 và 4.1 điểm trong thang điểm Liakert. Các hộ đánh giá tác động nhiều và rất nhiều đến tăng vụ trồng lúa trong năm chiếm tới 84% và đánh giá tác động nhiều và rất nhiều đến tăng năng suất lúa chiếm tới 80% ý kiến đánh giá của nông hộ. HTTL cũng được đánh giá tác động đến giảm thiểu rủi ro thiên tai ở mức 3,9 điểm và đánh giá tác động nhiều và rất nhiều đến giảm thiểu rủi ro thiên tai chiếm tới 73% ý kiến đánh giá của nông hộ. Ngoài ra HTTL cũng được người dân đánh giá có tác động đến giảm chi phí sản xuất, như giảm chi phí lao động, giảm chi phí máy móc và giảm chi phí phân bón, thuốc trừ sâu, vật tư nông nghiệp ở mức tương ứng là 3,4, 3,4 và 3.1 điểm
Năm 1981, tỉnh Đồng Tháp khởi động chương trình khai hoang và chinh phục vùng đất nhiễm phèn Đồng Tháp Mười, mở rộng diện tích sản xuất lúa 1 vụ sang 2 vụ. Sau 5 năm thực hiện đến năm 1985 năng suất lúa bình quân 2,9 tấn/ha. Thời kỳ 1986 – 2000, năng suất lúa được cải thiện rõ rệt từ 5,4 tấn/ha năm 2013 lên 5,7 tấn/ha năm 2020. Giai đoạn 2017 đến nay, năng suất lúa ổn định ở mức tương đối cao đạt 6,6 tấn/ha, cao nhất vùng ĐBSCL (Niên giám thống kê và Báo cáo của Sở NN&PTNT tỉnh Đồng Tháp, 2023)
Có thể khẳng định rằng HTTL đã cải thiện được các nguồn lực sinh kế (Hình 5), từ đó nâng cao hiệu quả sinh kế của nông hộ, nhất là hiệu quả thâm canh tăng vụ, tăng năng suất cây trồng và giảm nhẹ rủi ro thiên tai. Nguồn nước được kiểm soat lũ, cải tạo đất, tăng diện tích đất sản xuất, hệ thống kênh hoàn chính, bờ bao kết hợp đường giao thông nông thôn là các yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến nâng cao hiệu quả sinh kế từ từ chuyển đổi sinh kế, thâm canh tăng vụ, tăng năng suất cây trồng.
5. KẾT LUẬN
Kết quả điều tra đánh gíá tác động của hệ thống Đồng Tháp Mười tới sinh kế là khá phù hợp với kết quả nghiên cứu trước đây và dữ liệu thu thập, từ đó có thể khẳng định phát triển hệ thống Đồng Tháp Mười đã cải thiện các nguồn lực sinh kế, từ đó tác động đến hiệu quả sinh kế. Các nguồn lực tự nhiên, nguồn lực vật chất như nguồn nước, diện tích đất sản xuất, cơ sở hạ tầng thủy lợi kết hợp giao thông nông thôn cùng với các nguồn lực con người, xã hội và tài chính được cải thiện đảm bảo sử dụng tối đa tài nguyên nước, đất sản xuất là các yếu tố quan trọng để phát triển sinh kế hiệu quả, bền vững. Trong đó, các yếu tố nguồn nước được kiểm soat lũ, cải tạo đất, tăng diện tích đất sản xuất, hệ thống kênh hoàn chính, bờ bao kết hợp đường giao thông nông thôn là các nguồn lực tự nhiên và nguồn lực chất quan trọng nhất ảnh hưởng đến nâng cao hiệu quả sinh kế từ từ chuyển đổi sinh kế, thâm canh tăng vụ, tăng năng suất cây trồng. Mặc dù hệ thống Đồng Tháp Mười cũng có một số tác động tiêu cực đến môi trường đất và nước, sinh kế đánh bắt thủy sản tự nhiên, nhưng các tác động tiêu cực là không nhiều. Kết quả nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ cho chiến lược đầu tư xây dựng, quản lý khai thác HTTL đáp ứng kịp yêu cầu phát triển sản xuất và dân sinh trong yêu cầu phục vụ chuyển đổi, phát triển nông nghiệp bền vững vùng ĐBSCL. Để khai thác hiệu quả tài nguyên đất và nước, người dân cần chuyển đổi mạnh mẽ hơn từ sinh kế sản xuất lúa sang trồng trái cây và NTTS nước ngọt, đồng thời áp dụng các biện pháp sản xuất nông nghiệp bền vững để bảo vệ môi trường đất, nước trong hệ thống thủy lợi.
Tài liệu tham khảo
- Cục Thống kê Đồng Tháp. Niên giám thống kê tỉnh Đồng Tháp, Mục 6: Nông, lâm nghiệp và Thủy sản năm 2023, 2010, 2000, 1990
- DFID (Department for International Development), 1999. Sustainable Livelihoods Guidance Sheets -Framework Introduction Vulnerability Transforming. DFID – Dep. Int. Dev.:1 – 26
- Hồng Minh Hoàng, Huỳnh Minh Đường, Trần Dương Ngân Thảo và Văn Phạm Đăng, 2020, Tác động của hệ thống công trình thủy lợi đến hoạt động sản xuất nông nghiệp tại huyện Hồng Ngự tỉnh Đồng Tháp. Tạp chí Khoa học – Trường Đại học Cần Thơ.
- Scoones I., 1987, Sustainable rural livelihoods: a framework for analysis.
- Sở Nông nghiệp &PTNT Đồng Tháp. Báo cáo số 4035/BC-SNN về kết quả phát triển nông nghiệp tỉnh Đồng Tháp.
- Thiện, H.M.; Phạm, V.; Trí, Đ.; Trung, N.H.; Vương, H.; Minh, T. Tác động của việc phát triển hệ thống đê bao lên sản xuất lúa trên địa bàn tỉnh an giang và động thái lũ trên hệ thống sông chính ở đồng bằng sông Cửu Long. Tạp chí Khí tượng Thuỷ văn
2013, 626, 35–40. - Trần Tuyết Trinh, 2010. Ảnh hưởng của đê bao kiểm soát mặn đến sản xuất và
sinh kế của hộ sản xuất nông nghiệp ở huyện An Minh tỉnh Kiên Giang.
Luận văn tốt nghiệp Đại học chuyên ngành Phát triển nông thôn, Đại học
Cần Thơ, tr 24- 41. - Mai Viết Văn, 2015, Vai trò của nguồn lợi thủy sản và tác động của một số tiểu vùng dự án thủy lợi đến sinh kế của cộng đồng khai thác thủy sản vùng bán đảo Cà Mau. Báo cáo Tổng hợp kết quả đề tài nghiên cứu khoa học.
Nguồn: Tạp chí tài nguyên nước, số tháng 4 năm 2025
