Nghiên cứu của Nguyễn Lê Dũng cung cấp bằng chứng thực nghiệm về sự khác biệt giữa hợp tác xã và tổ hợp tác trong quản lý thủy lợi cơ sở vùng Quản Lộ – Phụng Hiệp. Kết quả làm rõ mối liên hệ giữa mô hình tổ chức, nguồn lực quản trị và khả năng duy trì dịch vụ, đồng thời đặt ra yêu cầu củng cố tài chính, bảo trì hạ tầng và năng lực số.
Thông tin công bố: Nguyễn Lê Dũng (2026), “Phân tích thực trạng hoạt động của các tổ chức thủy lợi cơ sở tại vùng Quản Lộ Phụng Hiệp”, Tạp chí Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, 24(6), 861–872. DOI: 10.31817/tckhnnvn.2026.24.6.13.
Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Các tổ chức thủy lợi cơ sở giữ vai trò trực tiếp trong vận hành trạm bơm, phân phối nước và bảo trì công trình nội đồng. Tại Quản Lộ – Phụng Hiệp, yêu cầu bảo đảm dịch vụ tưới tiêu diễn ra trong bối cảnh biến động nguồn nước, xâm nhập mặn và thay đổi cơ cấu sản xuất. Vì vậy, đánh giá tổ chức cần đồng thời xem xét điều kiện tự nhiên, hạ tầng, thể chế, tài chính và quan hệ cộng đồng.
Bài báo vận dụng cách tiếp cận tài nguyên dùng chung, hành động tập thể và quản lý thủy lợi có sự tham gia (PIM). Câu hỏi trọng tâm không chỉ là tổ chức có hoạt động hiệu quả hay không, mà còn là những điều kiện giúp từng mô hình duy trì hiệu quả và thích ứng với bối cảnh địa phương.
Dữ liệu và phương pháp
Khảo sát được thực hiện từ tháng 3 đến tháng 8/2025 trên 102 tổ chức, gồm 28 hợp tác xã (HTX) và 74 tổ hợp tác (THT), tương đương 50,5% tổng số 202 tổ chức trong vùng nghiên cứu. Mẫu được lựa chọn phân tầng theo loại hình tổ chức và địa bàn. Thông tin thu thập bao gồm pháp lý, quy mô phục vụ, hạ tầng, nhân lực, tài chính giai đoạn 2022–2024 và ứng dụng khoa học công nghệ.
Nghiên cứu kết hợp phỏng vấn 225 cán bộ quản lý với thống kê mô tả, so sánh và kiểm định T-test. Đánh giá của cán bộ sử dụng thang Likert 5 mức cho bốn khía cạnh: tổ chức vận hành và phân phối nước; bảo trì, phát triển hạ tầng; tài chính; xã hội. Đây là đánh giá từ phía quản lý, cần được phân biệt với đo lường hiệu quả kỹ thuật bằng mô hình định lượng hoặc phản hồi trực tiếp của người dùng nước.
Những kết quả nổi bật
Khác biệt về nguồn lực và tính chuyên nghiệp
Theo số liệu khảo sát, HTX có trung bình 7 lao động, so với 4 lao động ở THT; tỷ lệ lao động chính thức tương ứng là 42,8% và 25,0%. Vốn điều lệ trung bình được báo cáo ở mức 295,3 triệu đồng đối với HTX và 8,4 triệu đồng đối với THT. Những khác biệt này cho thấy năng lực huy động nguồn lực và tổ chức bộ máy là các yếu tố đáng chú ý khi thiết kế hỗ trợ phát triển tổ chức cơ sở.
Nguồn thu phụ thuộc vào dịch vụ thủy lợi
Doanh thu dịch vụ thủy lợi chiếm 84,9% tổng doanh thu của HTX và gần 100% đối với THT. Tỷ lệ thu phí đạt 90,6% ở HTX và 85,7% ở THT. Mặc dù có khả năng huy động đóng góp từ người sử dụng, cơ cấu nguồn thu tập trung làm tăng mức độ nhạy cảm trước biến động chi phí và sản xuất. Chi cho bảo trì chỉ chiếm 12,16% cơ cấu chi của HTX và 16,34% của THT trong mẫu nghiên cứu.
Khoảng cách trong ứng dụng công nghệ
Trên 95% tổ chức vận hành công trình gần như hoàn toàn thủ công. Gần 32% HTX đã sử dụng máy tính, máy in hoặc phần mềm cơ bản trong quản trị, trong khi các THT được khảo sát vẫn quản lý bằng sổ sách. Tỷ lệ áp dụng hình thức tưới tiết kiệm nước được báo cáo là 13,6% ở HTX và 4,3% ở THT. Kết quả gợi mở nhu cầu chuyển đổi số phù hợp với trình độ nhân lực và điều kiện tài chính.
Đánh giá hiệu quả không đồng đều giữa các khía cạnh
| Khía cạnh | Điểm |
|---|---|
| Vận hành và phân phối nước | 4,24 |
| Xã hội | 4,16 |
| Bảo trì và phát triển hạ tầng | 3,83 |
| Tài chính | 3,58 |
Vận hành được đánh giá tương đối tích cực, trong khi tài chính và bảo trì bộc lộ hạn chế. Chênh lệch này cho thấy đáp ứng nhu cầu trước mắt chưa đồng nghĩa với bảo đảm tính bền vững của dịch vụ trong dài hạn.
Hàm ý quản lý và phạm vi diễn giải
Tác giả khuyến nghị phát triển mô hình HTX, tăng đầu tư bảo trì, đa dạng hóa nguồn thu và thúc đẩy chuyển đổi số. Khi vận dụng, cần gắn lựa chọn mô hình với quy mô dịch vụ, năng lực quản trị, sự đồng thuận của người dân và điều kiện từng địa bàn. Kết quả so sánh trong mẫu là bằng chứng về khác biệt quan sát được, không tự thân chứng minh quan hệ nhân quả giữa hình thức pháp lý và mọi kết quả hoạt động.
Đối với nghiên cứu và tư vấn phát triển cộng đồng, bài báo cung cấp cơ sở để xây dựng khảo sát tổ chức, xác định nhu cầu đào tạo và lựa chọn giải pháp nâng cao chất lượng dịch vụ theo từng nhóm tổ chức.
Toàn văn và trích dẫn
Đọc toàn văn bài báo (PDF, tiếng Việt) ↗
Bài giới thiệu được biên soạn từ toàn văn công bố nêu trên. Số liệu phản ánh mẫu và thời kỳ khảo sát của nghiên cứu; các hàm ý áp dụng cần được đối chiếu với bối cảnh địa phương. Khi sử dụng kết quả, đề nghị trích dẫn bài báo gốc.
