Giới thiệu Sổ tay “Hướng dẫn bảo trì công trình thủy lợi nhỏ, thủy lợi nội đồng”

1. Bối cảnh ban hành và Căn cứ pháp lý

Trong hệ thống kết cấu hạ tầng nông nghiệp, công trình thủy lợi nhỏ (TLN) và thủy lợi nội đồng (TLNĐ) giữ vai trò then chốt trong việc đưa nước trực tiếp đến mặt ruộng, bảo đảm nguồn nước tưới, tiêu cho các vùng sản xuất nhỏ, phân tán và tối ưu hóa năng lực phục vụ của các hệ thống thủy nông liên xã, liên huyện.

Thực trạng tại nhiều địa phương cho thấy công tác bảo trì công trình TLN, TLNĐ chưa được chú trọng đúng mức: phần lớn các tổ chức cơ sở chưa xây dựng quy trình bảo trì chuẩn hóa, chỉ xử lý sửa chữa khi xảy ra sự cố hư hỏng, công tác kiểm tra, quan trắc, bảo dưỡng định kỳ còn thiếu đồng bộ và bị động về nguồn kinh phí. Để chuẩn hóa công tác này theo Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2021–2025 và định hướng 2026–2035, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã giao Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam xây dựng tài liệu theo Quyết định số 884/QĐ-BNNMT ngày 17/4/2025. Sau khi thẩm định chuyên gia, Sổ tay được Cục Quản lý và Xây dựng Công trình thủy lợi ban hành tại Quyết định số 408/QĐ-TL-KTTL ngày 31/12/2025.

Sổ tay được biên soạn dựa trên hệ thống căn cứ pháp lý và tiêu chuẩn quốc gia hiện hành:

• Luật Thủy lợi số 08/2017/QH14 ngày 19/6/2017;
• Nghị định số 06/2021/NĐ-CP ngày 26/01/2021 của Chính phủ quy định chi tiết về quản lý chất lượng, thi công xây dựng và bảo trì công trình xây dựng;
• Thông tư số 05/2019/TT-BNNPTNT ngày 02/5/2019 quy định chế độ, quy trình bảo trì tài sản kết cấu hạ tầng thủy lợi;
• Tiêu chuẩn Quốc gia: TCVN 13999:2024 (Bảo trì cống); TCVN 8417:2022 và TCVN 8417:2010 (Vận hành, duy tu và bảo dưỡng trạm bơm điện); TCVN 9164:2012 (Yêu cầu kỹ thuật vận hành hệ thống kênh);
• Tiêu chuẩn kỹ thuật TCKT 04:2018/TCTL về Bảo trì công trình thủy lợi.

2. Đối tượng sử dụng và Bố cục ba phần cốt lõi

Đối tượng áp dụng: UBND cấp xã, các tổ chức thủy lợi cơ sở (Hợp tác xã nông nghiệp, Tổ hợp tác dùng nước – WUA) và các tổ chức, cá nhân trực tiếp quản lý, khai thác công trình TLN, TLNĐ trên phạm vi toàn quốc (ngoại trừ hồ, đập nhỏ được thực hiện theo Sổ tay hướng dẫn Quản lý an toàn đập, hồ chứa thủy lợi vừa và nhỏ do CPIM/Trung tâm biên soạn năm 2021).

Nội dung Sổ tay (khổ 14,5 x 20,5 cm, 64 trang) được cấu trúc thành 3 phần kỹ thuật và 4 phụ lục biểu mẫu thực hành:

3. Hướng dẫn kỹ thuật kiểm tra và Khắc phục sự cố thường gặp

Điểm nổi bật của Sổ tay là hệ thống bảng chỉ dẫn kỹ thuật định lượng, giúp người vận hành cơ sở nhận diện ngay nguyên nhân và biện pháp xử lý:

4. Quy trình Lập kế hoạch bảo trì hàng năm có sự tham gia của người dân (PIM)

Kế hoạch bảo trì hàng năm của tổ chức thủy lợi cơ sở được triển khai theo quy trình 3 bước chuẩn hóa:

1. Bước 1 – Khảo sát, đánh giá hiện trạng: Thành phần khảo sát gồm Lãnh đạo tổ chức, Tổ trưởng tổ thủy nông và cán bộ kỹ thuật. Thực hiện định kỳ 01 lần/năm (sau vụ thu hoạch chính) hoặc 01 lần/vụ đối với cơ sở hạch toán theo mùa vụ, lập phiếu ghi nhận hư hỏng theo Phụ lục 2.
2. Bước 2 – Xây dựng kế hoạch và dự toán chi phí: Xác định rõ danh mục công việc (kiểm tra, quan trắc, bảo dưỡng, sửa chữa thường xuyên), khối lượng thực hiện, nhân lực, phương thức và dự toán kinh phí kèm chi phí dự phòng trượt giá/sự cố.
3. Bước 3 – Phê duyệt kế hoạch: Họp thống nhất trong Ban quản lý và trình cấp có thẩm quyền thông qua (Đại hội thành viên Hợp tác xã, cuộc họp Tổ hợp tác dùng nước, hoặc UBND xã phê duyệt) nhằm bảo đảm tính pháp lý và công khai minh bạch tài chính.

Sổ tay đặc biệt nhấn mạnh nguyên tắc huy động sự tham gia của cộng đồng thông qua đóng góp ngày công lao động, giám sát thi công và tham gia họp thông qua kế hoạch, biến công tác bảo trì từ bị động thành hoạt động chủ động, thường xuyên của người dân dùng nước.

5. Hệ thống 4 Phụ lục biểu mẫu nghiệp vụ phục vụ quản lý cơ sở

Để hỗ trợ các đơn vị khai thác ghi chép, lập hồ sơ và quyết toán theo đúng quy định tài chính, Sổ tay cung cấp trọn bộ 4 mẫu biểu sẵn sàng áp dụng:

• Phụ lục I (Trang 53): Mẫu Bảng tổng hợp Kế hoạch bảo trì công trình thủy lợi hàng năm (phân loại rõ danh mục kiểm tra, bảo dưỡng trạm bơm/tuyến kênh, sửa chữa định kỳ, sửa chữa đột xuất, khối lượng, kinh phí và thời gian thực hiện).
• Phụ lục II (Trang 54): Mẫu Báo cáo Kết quả kiểm tra công trình (ghi nhận trạng thái bình thường/bất thường, mô tả vị trí hư hỏng và kiến nghị giải pháp duy tu sửa chữa).
• Phụ lục III (Trang 55 – 57): Mẫu Sổ ghi chép Kết quả bảo dưỡng, sửa chữa thường xuyên và định kỳ/đột xuất (lưu vết thời gian bắt đầu/kết thúc, nhân công, khối lượng vật tư sử dụng, đánh giá kết quả sau sửa chữa so với thiết kế).
• Phụ lục IV (Trang 58 – 61): Mẫu Biên bản nghiệm thu hoàn thành công tác sửa chữa (với sự ký nhận pháp lý của 3 bên: Đại diện Đơn vị quản lý – Bên A, Đại diện Đơn vị/Cá nhân thực hiện – Bên B và Đại diện Ban Giám sát cộng đồng).